Ryzyko systematyczne i niesystematyczne: Zarządzanie ryzykiem finansowym

W świecie finansów i inwestycji słowo „ryzyko” pojawia się niemal w każdej rozmowie. Ale czy rzeczywiście rozumiesz, czym jest ryzyko? A jeszcze ważniej – czy wiesz, że nie wszystkie ryzyka są równe? Istnieją dwa całkowicie różne rodzaje ryzyka, które wpływają na Twoją inwestycję: ryzyko systematyczne i ryzyko niesystematyczne. W tym artykule wyjaśniamy różnice i pokazujemy, dlaczego rozróżnienie między nimi może zmienić sposób, w jaki podchodzisz do inwestycji.

Czym jest ryzyko w kontekście inwestycji?

Zanim zagłębimy się w szczegóły, trzeba zrozumieć, co oznacza ryzyko w świecie finansów.

Ryzyko inwestycyjne to niepewność, która towarzyszy każdej decyzji finansowej. Inwestujesz pieniądze w akcje spółki, licząc na zysk, ale wiesz, że możliwe są też straty. Ta niepewność – czy zwrócisz więcej niż włożyłeś, czy mniej – to jest ryzyko.

Ale ryzyko nie jest jednorodnym pojęciem. Część ryzyka pochodzi z czynników ogólnych, które dotyczą całego rynku. Część pochodzi z czynników specyficznych dla konkretnej firmy lub sektora. To rozróżnienie jest kluczowe.

Ryzyko systematyczne: nie da się go uniknąć

Ryzyko systematyczne (zwane też ryzykiem rynkowym) to ryzyko, które dotyka wszystkie inwestycje na danym rynku w mniejszym lub większym stopniu. To zagrożenie, którego nie da się wyeliminować poprzez dywersyfikację portfela inwestycyjnego.

Przykłady ryzyka systematycznego:

1. Zmiana stóp procentowych
Kiedy bank centralny podnosi stopy procentowe (jak to miało miejsce w latach 2022-2023), ceny akcji na całym rynku mają tendencję do spadania. Niezależnie od tego, czy inwestujesz w Allegro, czy w PKO – kiedy stopy rosną, wiele akcji traci na wartości. To jest ryzyko systematyczne.

2. Recesja gospodarcza
Wyobraź sobie kryzys gospodarczy, taki jak ten w 2008 roku. Większość akcji na rynku spadła drastycznie. Nawet jeśli kupowałeś akcje „bezpiecznych” firm, straciłeś. Nie da się „wyjść” z recesji poprzez kupowanie akcji innej firmy – bo cały rynek cierpi.

3. Inflacja
Kiedy ceny towarów i usług rosną (inflacja), siła nabywcza pieniądza spada. To dotyka wszystkie inwestycje, ale szczególnie te oparte na gotówce czy obligacjach.

Polecamy także Najczęściej popełniane błędy podatkowe w firmach – jak ich unikać?

4. Kryzysy polityczne lub geopolityczne
Kiedy wybuchnie konflikt zbrojny (jak w Ukrainie w 2022 roku), niepewność wpływa na wszystkie rynki. Ceny ropy wzrastają, akcje technologiczne spadają – ogólnie rynek jest zestresowany.

5. Zmiany kursu walut
Dla inwestorów międzynarodowych, zmiana kursu złotego do dolara lub euro wpływa na wartość ich portfela, niezależnie od tego, w jakie aktywa inwestują.

Charakterystyka ryzyka systematycznego:

Dotyczy całego rynku lub dużych segmentów rynku
Nie da się go wyeliminować poprzez dywersyfikację
Niemożliwe do przewidzenia w całości, choć można go mierzyć i kwantyfikować
Wynagradza się wyższymi zwrotami – im wyższe ryzyko systematyczne, tym inwestorzy oczekują wyższych zysków

Ryzyko niesystematyczne: można je zmniejszyć

Ryzyko niesystematyczne (zwane też ryzykiem specyficznym lub idiosynkratycznym) to ryzyko, które dotyczy konkretnej firmy, sektora lub aktywa, a nie całego rynku.

W przeciwieństwie do ryzyka systematycznego, ryzyko niesystematyczne da się znacznie zmniejszyć poprzez dywersyfikację.

Przykłady ryzyka niesystematycznego:

1. Rysk związany z zarządzaniem firmy
Dyrektor generalny Allegro podejmuje złe decyzje strategiczne, inwestuje miliardy w niesprawdzony projekt. Akcje Allegro spadają. Ale pozostałe akcje na rynku nie są tym dotknięte – to jest specyficzne dla Allegro.

2. Problem z produktem
Apple wyda iPhone, który ma wadę sprzętową powodującą nagłe wyłączanie się urządzenia. Akcje Apple spadają. Ale Samsung, Xiaomi czy inne marki smartfonów niekoniecznie będą dotknięte – chyba że konsumenci masowo przejdą do konkurencji.

3. Uregulowania prawne lub inne problemy branżowe
Rząd wprowadza nowy podatek od banków. Akcje banków spadają, ale akcje firm farmaceutycznych czy technologicznych mogą być niezatknięte. To ryzyko specyficzne dla sektora bankowego.

4. Konflikt pracowniczy
Pracownicy firmy X strajkują, produkcja staje, przychody spadają. Akcje firmy X tracą. Ale firmy Y i Z nie są dotknięte tym problemem.

5. Odkrycie oszustwa lub skandalu
Audyt ujawnia, że kierownictwo firmy dokonywało wyłudzeń. Akcje gwałtownie spadają. To dotyczy konkretnie tej firmy.

Polecamy także Krajowy System e-Faktur – przewodnik dla przedsiębiorców

Charakterystyka ryzyka niesystematycznego:

Dotyczy konkretnego aktywa, firmy lub sektora
Da się go zmniejszyć lub wyeliminować poprzez dywersyfikację portfela
Łatwiej go badać i przewidzieć – analizując konkretną firmę
Nie wynagradza się dodatkowym zwrotem – jeśli można go wyeliminować, inwestor nie powinien żądać premii za niego

Porównanie: ryzyko systematyczne vs niesystematyczne

Aby lepiej zrozumieć różnicę, spojrzmy na porównanie tabelaryczne:

Cecha	Ryzyko systematyczne	Ryzyko niesystematyczne
Zakres	Całe rynki/ekonomia	Konkretna firma/sektor
Przyczyna	Czynniki makroekonomiczne	Czynniki mikroekonomiczne
Można je wyeliminować?	Nie – dotyczy całego portfela	Tak – poprzez dywersyfikację
Przykłady przyczyn	Stopy procentowe, recesja, inflacja, kryzysy	Decyzje zarządu, produkty, skandale, zatrudnienie
Mierzalność	Beta (współczynnik beta)	Alfa (nadwyżka zwrotu)
Wynagrodzenie	Tak – wyższe ryzyko = wyższe zyski oczekiwane	Nie – można je wyeliminować
Przykład	Kryzys 2008: wszystkie akcje spadły	Bankructwo Enronu: tylko akcje Enronu drastycznie spadły

Współczynnik Beta: jak mierzyć ryzyko systematyczne?

Inwestorzy używają specjalnego narzędzia do mierzenia, jak wrażliwe jest aktywo na ryzyko systematyczne. Narzędzie to nosi nazwę Beta (β).

Beta mówi, o ile procent zmienia się cena akcji, kiedy rynek (na przykład indeks WIG20) zmienia się o 1%.

Interpretacja Beta:

Beta = 1 – akcja zmienia się dokładnie tak jak rynek. Gdy rynek rośnie o 10%, akcja rośnie o 10%.
Beta > 1 – akcja jest bardziej wrażliwa na ruchy rynku. Gdy rynek rośnie o 10%, akcja rośnie o 15%. Ale też pada bardziej, gdy rynek spada.
Beta < 1 – akcja jest mniej wrażliwa na ruchy rynku. Stabilniejsza, ale też mniejsze potencjalne zyski.
Beta bliskie 0 – akcja prawie wcale nie reaguje na ruchy rynku (rzadkie).

Przykład z praktyką:

PKO Bank Polski ma beta około 1,0 – porusza się mniej więcej ze średnią rynku
Allegro ma beta wyższą – wyższe ryzyko systematyczne, wyższe potencjalne zyski
Spółki utilitarne (dostawa wody, prądu) mają beta poniżej 1 – stabilne, przewidywalne, mniej wrażliwe na koniunkturę

Polecamy także Inwestowanie pasywne – na czym polega i dla kogo jest opłacalne?

Jak dywersyfikacja zmniejsza ryzyko niesystematyczne?

To jest klucz do zrozumienia, dlaczego inwestorzy mówią: „nie wkładaj wszystkich jaj do jednego koszyka”.

Wyobraź sobie dwa scenariusze:

Scenariusz 1: Inwestujesz wszystko w jedną akcję (Allegro)

Jeśli Allegro rozwija się dobrze, zarabiasz dużo
Jeśli Allegro ma problem (np. cyberatak na system), tracisz ogromnie

Scenariusz 2: Inwestujesz w portfel 50 akcji z różnych sektorów

Jeśli Allegro ma problem, to jedynie 2% Twojego portfela jest dotknięte (mniej więcej)
Jeśli jedno z pozostałych 49 przedsiębiorstw ma problem – efekt jest minimalny
Ryzyko niesystematyczne zostało znacznie zmniejszone

Jednak nawet jeśli posiadasz 10 000 akcji z całego świata, nie jesteś w stanie uniknąć ryzyka systematycznego. Jeśli na całym świecie zaczynają się kryzysy, wszystkie akcje spadają.

Praktyczne implikacje dla inwestora

Jeśli zrozumiesz różnicę między ryzykiem systematycznym a niesystematycznym, możesz lepiej podejmować decyzje.

Jeśli inwestujesz na długoterminowo:

Zaakceptuj ryzyko systematyczne – nie da się go uniknąć, ale na długo rynki historycznie rosną. Zamiast uciekać z rynku, kiedy jest kryzys, czekaj.
Zminimalizuj ryzyko niesystematyczne – dywersyfikuj. Zamiast 10 akcji, kup 100. Albo lepiej – kup fundusz indeksowy, który ma już tysiące akcji.

Jeśli inwestujesz na krótkoterminowo:

Bądź świadomy ryzyka systematycznego – kiedy gospodarka wchodzi w recesję, nawet „bezpieczne” akcje spadają.
Analizuj ryzyko niesystematyczne – czytaj raporty finansowe, śledź wiadomości o firmach. Tu możesz mieć przewagę poprzez lepszą analizę.

Dla przedsiębiorców:

Jeśli prowadzisz firmę i zastanawiasz się, czy inwestować lub wziąć kredyt – pamiętaj:

Ryzyko systematyczne (recesja, zmiana stóp procentowych) dotknie Ciebie niezależnie od Twoich decyzji. Możesz się na to przygotować, ale nie uniknąć.
Ryzyko niesystematyczne (decyzje zarządzenia, strategia) leży w Twoich rękach. Tu możesz mieć realny wpływ.

Podsumowanie: Dlaczego to ważne?

Rozumienie różnicy między ryzykiem systematycznym a niesystematycznym zmienia sposób, w jaki myślisz o inwestycjach.

Ryzyko systematyczne to cena za bycie na rynku. Nie da się go uniknąć, ale rynki historycznie rosną, więc warto przezwyciężyć to ryzyko na dłuższą metę.

Ryzyko niesystematyczne to ryzyko, które sam stwarzasz sobie poprzez złe decyzje. Możesz je zmniejszyć (dywersyfikacja), a bycie świadomym tego ryzyka daje Ci przewagę konkurencyjną.

Najważniejsza lekcja? Nie możesz uniknąć wszystkich ryzyk. Ale możesz być inteligentny w tym, które ryzyka akceptujesz, a które starasz się zniwelować.